Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi): Đề xuất điều chỉnh mức phạt tiền đối với một số tội danh nhằm tăng tính răn đe, phòng ngừa tội phạm

Về đề xuất điều chỉnh mức phạt tiền đối với một số tội danh:

- Sự cần thiết:

+ Cơ sở chính trị: Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 và tiếp tục được khẳng định tại Kết luận số 92-KL/TW ngày 12/3/2014 của Bộ Chính trị và Kết luận số 84-KL/TW ngày 29/7/2020 của Bộ Chính trị về việc tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 49-NQ/TW nêu định hướng hoàn thiện pháp luật hình sự theo hướng “đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội; giảm hình phạt tù, mở rộng áp dụng hình phạt tiền, hình phạt cải tạo không giam giữ đối với một số loại tội phạm...”.

+ Cơ sở pháp lý: Việc nâng mức phạt tiền phù hợp với quy định của Hiến pháp (các vấn đề liên quan đến quyền con người phải được điều chỉnh bởi luật); đồng thời, phù hợp với xu hướng nâng cao mức xử lý vi phạm trong pháp luật về xử lý vi phạm hành chính.

+ Cơ sở thực tiễn: Các quy định về mức phạt tiền trong nhiều tội danh của Bộ luật Hình sự hiện hành chưa phù hợp với sự biến động về giá cả, sự phát triển về điều kiện kinh tế - xã hội hiện nay so với thời điểm năm 2015 (mức lương cơ sở từ ngày 01/7/2013 đến 4/2016 là 1.150.000 đồng; hiện nay là 2.530.000 đồng; tăng gấp hơn 2 lần). Bên cạnh đó, theo số liệu của cơ quan thống kê, GDP bình quân đầu người năm 2015 theo giá hiện hành ước đạt 45,7 triệu đồng/người, trong khi GDP bình quân đầu người năm 2025 ước đạt 125,5 triệu đồng/người.

- Mục đích: Từ các cơ sở trên, dự thảo Bộ luật Hình sự cơ bản nâng gấp đôi mức phạt tiền trong cấu thành định tội, định khung hình phạt tại các tội danh để phù hợp với tình hình phát triển kinh tế, xã hội và phù hợp với khuyến nghị quốc tê đối với Việt Nam hiện nay; đồng thời việc nâng cao mức phạt tiền cũng sẽ làm tăng tính răn đe, phòng ngừa tội phạm, đặc biệt là trong bối cảnh tình hình tội phạm vì mục đích lợi nhuận ngày càng diễn biến phức tạp.

Về đề xuất bổ sung cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự tối đa 03 năm đối với một số trường hợp phạm tội trong lĩnh vực kinh tế:

- Sự cần thiết:

+ Cơ sở chính trị, pháp lý: Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân; trong đó, chỉ đạo: “Sửa đổi các quy định về pháp luật hình sự, dân sự, tố tụng hình sự, tố tụng dân sự để bảo đảm nguyên tắc khi xử lý các sai phạm, vụ việc về dân sự kinh tế, ưu tiên áp dụng các biện pháp về dân sự, kinh tế, hành chính trước, cho phép các doanh nghiệp, doanh nhân được chủ động khắc phục sai phạm, thiệt hại.”. 

Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 06/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đưa ra nhiệm vụ, giải pháp: “Cần phải hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch, kịp thời tháo gỡ các điểm nghẽn, nút thắt về thể chế, thực hiện pháp luật nghiêm minh, hiệu lực, hiệu quả; tăng cường kỷ luật – kỷ cương, phù hợp với các cam kết quốc tế”; “Xây dựng cơ chế đủ mạnh để bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung trong các trường hợp không có yếu tố tham nhũng, vụ lợi”. 

Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, trong đó chỉ đạo: "Công tác xây dựng pháp luật cần phải thể chế hóa đầy đủ, kịp thời, đúng đắn chủ trương, đường lối của Đảng; xuất phát từ lợi ích toàn cục của đất nước; đưa thể chế, pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh; rất khoát từ bỏ tư duy không quản được thì cấm; bảo đảm sự cân đối, hợp lý giữa mức độ hạn chế quyền với lợi ích chính đáng đạt được”.

Nghị quyết số 29/2026/QH16 về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực và xử lý các khó khăn, vướng mắc cho các dự án tồn đọng kéo dài cũng quy định về việc miễn trách nhiệm hình sự đối với trường hợp sai phạm nhưng không tham nhũng; vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội, vì mục đích bảo đảm quốc phòng, an ninh; dự án, công trình đã hoàn thành, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước; không có khiếu nại, tố cáo hoặc có khiếu nại, tố cáo nhưng đã giải quyết dứt điểm các khiếu nại, tố cáo liên quan theo quy định và đã khắc phục toàn bộ hậu quả.

+ Cơ sở thực tiễn: Thực tiễn thi hành Bộ luật Hình sự cho thấy có những hành vi vi phạm, gây thiệt hại nhưng vì mục đích phát triển kinh tế xã hội, bảo đảm quốc phòng an ninh; không tham nhũng; mang lại hiệu quả kinh tế xã hội cho địa phương, đất nước; có thể khắc phục toàn bộ hậu quả nhưng vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự là chưa phù hợp với thực tiễn, chưa bảo đảm tính công bằng, chưa góp phần khuyến khích người phạm tội khắc phục hậu quả; đồng thời, chưa phân hóa được hành vi vi phạm mà có yếu tố tham nhũng với hành vi vi phạm mà không có yếu tố tham nhũng.

- Mục đích, ý nghĩa: Từ các cơ sở nêu trên, dự thảo Bộ luật Hình sự đã bổ sung quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, cho thời gian khắc phục hậu quả đối với các hành vi vi phạm gắn với các điều kiện cụ thể nhằm kịp thời thể chế hóa các quan điểm của Đảng, tháo gỡ những điểm nghẽn, vướng mắc, bất cập trong thực tiễn, bảo đảm tính nhân văn, nhân đạo của pháp luật hình sự, khuyến khích người phạm tội khắc phục hậu quả.

- Đối tượng, điều kiện, tiêu chí áp dụng: Khoản 1 Điều 27a quy định cụ thể về đối tượng, điều kiện và tiêu chí áp dụng để được tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự như sau:

“1. Người thực hiện tội phạm quy định tại Chương XVIII của Bộ luật này có thể được tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả khi có đủ các điều kiện sau:

a) Hành vi gây thiệt hại về kinh tế nhưng vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh;

b) Không tham nhũng;

c) Các dự án đang thực hiện, chưa hoàn thành, chưa khắc phục được hậu quả do nguyên nhân khách quan nhưng có khả năng, phương án khả thi, điều kiện để khắc phục, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh.”.

- Cơ chế kiểm soát để bảo đảm hiệu quả áp dụng: Hiện nay, các cơ chế để bảo đảm hiệu quả áp dụng Điều luật này trên thực tiễn đã có sẵn và khả thi trong áp dụng, dựa trên 03 yếu tố sau:

+ Thứ nhất: Hệ thống pháp luật trên các lĩnh vực như: Pháp luật về phòng, chống tham nhũng và các quy định của Bộ luật Hình sự đã có các cơ chế để kiểm soát và xác định có hay không có hành vi tham nhũng; pháp luật trong các lĩnh vực kinh tế chuyên ngành bảo đảm xác định có hay sai phạm xảy ra...;

+ Thứ hai: Hệ thống các cơ quan tiến hành tố tụng với chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của mình, trên cơ sở quy định của pháp luật có liên quan để tiến hành đánh giá, xem xét các tiêu chí được nêu tại Điều luật này;

+ Thứ ba: Mức độ thực hiện việc khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại của cá nhân, pháp nhân thương mại trên thực tiễn.