Một số vấn đề đặt ra trong quá trình sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự năm 2015 của lực lượng Cảnh sát kinh tế

Với chức năng là Cơ quan điều tra của Bộ Công an trực tiếp thực hiện công tác phòng ngừa, đấu tranh phòng, chống các loại tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, Bộ Công an (Cục Cảnh sát kinh tế) giữ vai trò chủ trì tổng hợp, đánh giá thực tiễn thi hành BLHS trong các nhóm tội thuộc Chương XVI, XVIII, XIX và XXIII. Theo đó, trong 10 năm qua Cục Cảnh sát kinh tế đã trực tiếp điều tra, xử lý hàng nghìn vụ án đặc biệt nghiêm trọng, có tính chất phức tạp, dư luận xã hội quan tâm; qua công tác điều tra, xử lý các vụ án đã kịp thời đề xuất, kiến nghị, bổ sung, hoàn thiện những bất cập, những khoảng trống về mặt pháp lý trong quy định của pháp luật hình sự hiện hành. 

Cùng với xu thế toàn cầu hóa và chuyển đổi số, các loại tội phạm phi truyền thống, tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm công nghệ cao, tội phạm tài chính - ngân hàng, tội phạm rửa tiền và tội phạm về dữ liệu cá nhân ngày càng tinh vi, có tính chất ẩn danh và quy mô toàn cầu. Trong nước, tình hình tội phạm vẫn diễn biến hết sức phức tạp với những phương thức, thủ đoạn hoạt động tinh vi và có chiều hướng gia tăng, nghiêm trọng hơn cả về quy mô, tính chất, mức độ và hành vi phạm tội.

Đây là những xu hướng đặt ra yêu cầu cấp bách trong việc rà soát, sửa đổi BLHS năm 2015 cho phù hợp với đặc điểm, tình hình hiện nay; đồng thời, đòi hỏi lực lượng Công an nhân dân nói chung và lực lượng Cảnh sát kinh tế nói riêng phải nâng cao năng lực điều tra, tổng kết thực tiễn để đề xuất sửa đổi pháp luật kịp thời, đáp ứng yêu cầu hội nhập và đấu tranh phòng, chống tội phạm có yếu tố quốc tế, công nghệ cao, tài chính phức tạp. Thực tiễn 10 năm thi hành BLHS 2015 cho thấy, các quy định của Bộ luật cơ bản phù hợp với tình hình thực tiễn, nhưng vẫn chưa theo kịp tình hình phát triển kinh tế - xã hội và những thành tựu của cuộc cách mạng 4.0 dẫn đến một số vướng mắc trong xác định tội danh, định lượng thiệt hại, xử lý pháp nhân thương mại và thu hồi tài sản do thực hiện hành vi phạm tội mà có. Trong giai đoạn 2018 - 2025, toàn lực lượng Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu đã thụ lý, điều tra hàng nghìn vụ án, vụ việc đặc biệt nghiêm trọng, có tính chất phức tạp, được dư luận xã hội đặc biệt quan tâm. Riêng Cục Cảnh sát kinh tế trực tiếp thụ lý, điều tra và hướng dẫn nghiệp vụ cho Công an các địa phương đối với nhiều vụ án trọng điểm thuộc diện Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, Ban Chỉ đạo 110 theo dõi, chỉ đạo.

Thực tiễn cho thấy, tội phạm kinh tế, tham nhũng có xu hướng dịch chuyển từ phạm vi hẹp sang phạm vi rộng, từ hành vi đơn lẻ sang hành vi có tổ chức, liên ngành, liên lĩnh vực, gắn chặt giữa quản lý nhà nước và hoạt động của doanh nghiệp. Hầu hết các vụ án lớn được khởi tố, điều tra thời gian qua đều liên quan đến các lĩnh vực trọng yếu như: đấu thầu, đầu tư công, chứng khoán, trái phiếu doanh nghiệp, ngân hàng, đất đai, bất động sản, y tế, giáo dục, năng lượng, khoáng sản, môi trường. 

Về phương thức, thủ đoạn thực hiện hành vi phạm tội: các đối tượng phạm tội thường lợi dụng cơ chế, chính sách, chủ trương phát triển kinh tế - xã hội, “mượn danh chính sách để trục lợi”, hợp thức hóa hành vi vi phạm bằng các thủ đoạn như: (i). Liên kết giữa cán bộ quản lý Nhà nước với doanh nghiệp “sân sau” để chỉ định thầu, nâng giá, lập dự án khống; (ii). Lợi dụng cổ phần hóa, chuyển nhượng quyền sử dụng đất để định giá thấp tài sản công nhằm trục lợi cá nhân; (iii). Thông đồng trong hoạt động phát hành trái phiếu, thao túng cổ phiếu, làm sai lệch báo cáo tài chính để lừa đảo chiếm đoạt vốn của nhà đầu tư; (iv). Sử dụng công nghệ cao để rửa tiền, chuyển tiền qua tài sản số, tiền ảo, tài khoản quốc tế nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp pháp.

Bên cạnh tội phạm hình sự, tình hình vi phạm pháp luật trong lĩnh vực quản lý kinh tế, tài chính, đất đai, môi trường và hoạt động công vụ vẫn diễn biến phức tạp, có nhiều nguy cơ chuyển hóa thành tội phạm nếu không được phát hiện, xử lý kịp thời. Qua công tác điều tra, xử lý của Cục Cảnh sát kinh tế và Công an các địa phương, nổi lên các hành vi như: vi phạm quy định về đấu thầu, lập - thẩm định - phê duyệt dự án đầu tư, sai phạm trong quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp, cấp phép khai thác tài nguyên trái quy định, định giá thấp tài sản công, gian lận thương mại, trốn thuế, lập khống chứng từ, lợi dụng ưu đãi tín dụng, “rửa” lợi ích cá nhân qua đầu tư nước ngoài. Nhiều hành vi vi phạm chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm nhưng tiềm ẩn rủi ro cao cho nền kinh tế, nhất là khi xuất hiện các hành vi “lợi ích nhóm”, “xin cho”, “chạy dự án”, “chạy chính sách”. Việc xử lý trách nhiệm hành chính, kinh tế, dân sự chưa nghiêm, kéo dài thời gian, thiếu đồng bộ giữa các bộ, ngành cũng góp phần làm giảm hiệu lực răn đe và là nguyên nhân dẫn tới tội phạm phát sinh. Bên cạnh đó, quá trình thi hành BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) còn một số tồn tại dưới đây: 

Một là, sự phát triển nhanh của nền kinh tế số, tài chính số, các công cụ thanh toán điện tử và tài sản ảo tạo điều kiện thuận lợi cho giao dịch hợp pháp nhưng đồng thời bị tội phạm lợi dụng để rửa tiền, che giấu nguồn gốc tài sản, chuyển giá, trốn thuế, lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Hệ thống pháp luật hiện hành chưa theo kịp với sự phát triển của các mô hình mới kinh doanh như blockchain, hợp đồng thông minh, đầu tư trực tuyến, tín chỉ carbon.

Hai là, công tác quản lý nhà nước trên một số lĩnh vực còn bất cập, chồng chéo, thiếu minh bạch; quy trình giám định, định giá, kê biên tài sản, phong toả tài khoản trong quán trình tố tụng còn kéo dài; cơ sở dữ liệu chưa liên thông giữa các ngành tài chính, đất đai, ngân hàng, chứng khoán; việc giám sát dòng tiền, chứng cứ điện tử, tài sản số còn có những khó khăn, vướng mắc.

Ba là, một bộ phận cán bộ, công chức, viên chức thoái hóa, biến chất, thiếu trách nhiệm, thậm chí tiếp tay cho hành vi phạm tội; công tác kiểm tra, giám sát, thanh tra nội bộ trong nhiều cơ quan, doanh nghiệp chưa thường xuyên, chưa phát hiện sớm sai phạm.

Bốn là, một số quy định của BLHS 2015 chưa theo kịp thực tiễn, như khái niệm “lợi ích phi vật chất”, “vì vụ lợi”, phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, chế tài đối với hành vi thao túng tự động, rửa tiền kỹ thuật số, buôn lậu qua vùng biển quốc tế, hoặc cơ chế thu hồi tài sản không giải trình được nguồn gốc.

Năm là, hợp tác quốc tế trong dẫn độ, thu hồi tài sản, truy tìm dòng tiền xuyên biên giới còn hạn chế, trong khi các đối tượng phạm tội có xu hướng mở tài khoản, lập công ty, đầu tư ra nước ngoài để hợp thức hóa lợi ích bất chính.

Có một đặc điểm là tội phạm và các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực do Cục Cảnh sát kinh tế phụ trách có xu hướng “số hóa, tổ chức hóa, quốc tế hóa” thường liên kết nhiều lĩnh vực, nhiều tội danh, có sự cấu kết giữa cán bộ quản lý Nhà nước với doanh nghiệp tư nhân. Thủ đoạn phạm tội sử dụng công nghệ cao, dữ liệu điện tử, chữ ký số, hợp đồng giả lập; hành vi phạm tội được hợp thức hóa qua các văn bản hành chính, dự án, đấu thầu, hợp đồng kinh tế, gây khó khăn cho việc phát hiện, điều tra, chứng minh.

Thực tiễn này khẳng định cho thấy tính cấp thiết của việc nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự và các văn bản hướng dẫn thi hành để phù hợp với yêu cầu đối với công tác đấu tranh với tội phạm và các vi phạm pháp luật trong tình hình mới, góp phần ngăn chặn có hiệu quả đối với các hành vi phạm tội ẩn danh, tội phạm tài chính, tội phạm công nghệ cao và tội phạm pháp nhân thương mại trong tình hình hiện nay.