Công an Đắk Lắk cảnh báo rủi ro pháp lý trong kê khai, quản lý doanh thu của doanh nghiệp, hộ kinh doanh

Vụ án trốn thuế vừa được Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Đắk Lắk phát hiện, xử lý là một cảnh báo đáng lưu ý. Qua công tác nắm tình hình và triển khai các biện pháp nghiệp vụ, Phòng Cảnh sát kinh tế phát hiện Hộ kinh doanh M.T.H., tại xã Krông Á, tỉnh Đắk Lắk, hoạt động trong lĩnh vực thu mua gỗ keo, gỗ cao su và các loại gỗ tạp, sau đó bán lại cho các doanh nghiệp thu mua, không qua chế biến, để hưởng chênh lệch giá.

Quá trình điều tra ban đầu xác định hộ kinh doanh này có hành vi trốn thuế với số tiền khoảng 2,1 tỷ đồng xảy ra trong năm 2022. Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Đắk Lắk (Phòng Cảnh sát kinh tế) đã ra Quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với chủ hộ kinh doanh M.T.H. về tội “Trốn thuế” theo quy định tại Điều 200 Bộ luật Hình sự.

Từ vụ việc trên cho thấy, quản lý doanh thu không đơn thuần là công việc nội bộ của cơ sở kinh doanh mà gắn trực tiếp với việc xác định nghĩa vụ thuế. Đặc biệt, đối với hộ kinh doanh hoạt động trong lĩnh vực thu mua nông, lâm sản, vật liệu hoặc các loại hàng hóa có giá trị lớn, số lượng giao dịch mua, bán có thể phát sinh liên tục, với nhiều đối tác khác nhau. Nếu không theo dõi đầy đủ lượng hàng mua vào, hàng bán ra, số tiền thực tế thu được và các chứng từ liên quan thì việc xác định chính xác doanh thu để kê khai thuế sẽ gặp nhiều khó khăn.

Pháp luật đã quy định cụ thể trách nhiệm của người nộp thuế đối với những nội dung này. Theo Điều 17 Luật Quản lý thuế năm 2019, người nộp thuế có trách nhiệm khai thuế chính xác, trung thực, đầy đủ và nộp hồ sơ thuế đúng thời hạn; chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác, trung thực, đầy đủ của hồ sơ thuế; nộp tiền thuế, tiền chậm nộp, tiền phạt đầy đủ, đúng thời hạn; đồng thời phải chấp hành chế độ kế toán, thống kê, quản lý và sử dụng hóa đơn, chứng từ theo quy định của pháp luật. Người nộp thuế cũng có trách nhiệm ghi chép chính xác, trung thực, đầy đủ những hoạt động phát sinh nghĩa vụ thuế.

Như vậy, đối với hộ kinh doanh, việc theo dõi doanh thu không nên chỉ dừng ở ghi chép số tiền thu được trong ngày. Chủ hộ cần có khả năng kiểm tra, đối chiếu giữa hàng hóa mua vào, hàng hóa bán ra, số tiền thực tế nhận được, các khoản thanh toán qua tài khoản, tiền mặt và hồ sơ, chứng từ của từng giao dịch. Đây vừa là cơ sở để kê khai nghĩa vụ thuế đúng quy định, vừa giúp người kinh doanh chủ động phát hiện những chênh lệch, sai sót trước khi tích tụ thành số tiền lớn.

Đáng lưu ý, pháp luật cũng xác định khá cụ thể những trường hợp được coi là hành vi trốn thuế. Theo Điều 143 Luật Quản lý thuế năm 2019, các hành vi trốn thuế bao gồm: không nộp hồ sơ đăng ký thuế, không nộp hồ sơ khai thuế hoặc nộp hồ sơ khai thuế quá thời hạn theo trường hợp luật định; không ghi chép trong sổ kế toán các khoản thu liên quan đến việc xác định số tiền thuế phải nộp; không xuất hóa đơn khi bán hàng hóa, dịch vụ theo quy định hoặc ghi giá trị trên hóa đơn thấp hơn giá trị thanh toán thực tế; sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp hoặc sử dụng không hợp pháp hóa đơn để làm giảm số tiền thuế phải nộp hoặc làm tăng số tiền thuế được miễn, giảm, khấu trừ, hoàn hoặc số tiền thuế không phải nộp, cùng các hành vi khác được quy định tại Điều này.

Do đó, giữa việc sơ suất, khai sai và hành vi trốn thuế cần được nhận diện đúng theo tính chất của từng hành vi và quy định pháp luật. Tuy nhiên, người kinh doanh không nên vì quy mô hoạt động là hộ gia đình, phương thức quản lý còn đơn giản hoặc đã giao công việc kê khai cho người khác mà xem nhẹ trách nhiệm kiểm soát doanh thu và nghĩa vụ thuế của mình. Việc kê khai thuế phải dựa trên số liệu trung thực, có căn cứ và phản ánh đúng hoạt động kinh doanh thực tế.

Cùng với việc quản lý doanh thu, hóa đơn và chứng từ cũng là những căn cứ quan trọng để xác định, đối chiếu hoạt động mua bán. Việc lập, quản lý và sử dụng hóa đơn, chứng từ hiện được thực hiện theo Nghị định số 123/2020/NĐ-CP ngày 19/10/2020 của Chính phủ quy định về hóa đơn, chứng từ, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 70/2025/NĐ-CP ngày 20/3/2025 của Chính phủ và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Vì vậy, đối với từng giao dịch, hộ kinh doanh cần thực hiện đúng quy định về hóa đơn, chứng từ; lưu giữ các tài liệu liên quan đến việc mua, bán hàng hóa, thanh toán và thông tin đối tác theo quy định. Đặc biệt, không được sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp, ghi nhận giao dịch không đúng thực tế hoặc sử dụng các phương thức khác nhằm che giấu doanh thu, làm giảm số thuế phải nộp.

Đối với các hộ kinh doanh có quy mô ngày càng lớn, doanh thu cao hoặc thường xuyên phát sinh nhiều giao dịch, việc tiếp tục quản lý hoàn toàn bằng trí nhớ, ghi chép rời rạc hoặc giao toàn bộ việc theo dõi doanh thu cho một cá nhân mà không kiểm tra, đối chiếu sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro. Chủ hộ cần thường xuyên rà soát số liệu, đối chiếu doanh thu thực tế với hồ sơ kê khai; trường hợp chưa nắm rõ quy định nên chủ động liên hệ cơ quan thuế hoặc sử dụng dịch vụ của tổ chức, cá nhân có chuyên môn phù hợp để được hỗ trợ.

Đáng lưu ý, hành vi vi phạm pháp luật về thuế, tùy tính chất, mức độ, có thể bị xử phạt vi phạm hành chính; trường hợp hành vi trốn thuế đủ yếu tố cấu thành tội phạm thì người thực hiện có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 200 Bộ luật Hình sự.

Theo Điều 200 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017, người thực hiện một trong các hành vi trốn thuế được quy định tại Điều này với số tiền từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng, hoặc dưới 100 triệu đồng nhưng thuộc trường hợp luật định, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Đối với trường hợp số tiền trốn thuế từ 300 triệu đồng đến dưới 01 tỷ đồng hoặc thuộc các tình tiết định khung khác, mức hình phạt được áp dụng theo khoản 2 Điều 200. Đặc biệt, trường hợp trốn thuế từ 01 tỷ đồng trở lên, theo khoản 3 Điều 200, người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 1,5 tỷ đồng đến 4,5 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 02 năm đến 07 năm. Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung theo quy định.

Những quy định trên cho thấy hậu quả pháp lý của hành vi cố tình che giấu doanh thu, không ghi nhận các khoản thu, không xuất hóa đơn hoặc sử dụng hóa đơn, chứng từ trái pháp luật nhằm làm giảm nghĩa vụ thuế có thể rất nghiêm trọng. Khi số tiền trốn thuế đạt đến mức luật định, vụ việc không còn chỉ được xử lý trong phạm vi hành chính mà có thể chuyển sang xử lý hình sự.

Từ vụ việc Hộ kinh doanh M.T.H., Công an tỉnh Đắk Lắk khuyến cáo các doanh nghiệp, hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh cần chủ động tìm hiểu, cập nhật quy định pháp luật về thuế phù hợp với loại hình, lĩnh vực và quy mô hoạt động của mình; theo dõi đầy đủ doanh thu phát sinh; thực hiện đăng ký, kê khai, nộp thuế đúng quy định; quản lý, sử dụng hóa đơn, chứng từ hợp pháp và lưu giữ hồ sơ liên quan đến hoạt động mua, bán để phục vụ việc kiểm tra, đối chiếu khi cần thiết.

Đối với những cơ sở có doanh thu lớn, nhiều giao dịch hoặc hoạt động thu mua từ nhiều nguồn khác nhau, cần xây dựng phương thức quản lý phù hợp để thường xuyên đối chiếu giữa hàng mua vào, hàng bán ra, doanh thu thực tế, dòng tiền thanh toán và số liệu đã kê khai. Khi phát hiện số liệu có chênh lệch hoặc việc kê khai có sai sót, cần chủ động kiểm tra và thực hiện các thủ tục điều chỉnh, bổ sung theo quy định, không để sai sót kéo dài hoặc tìm cách che giấu doanh thu.

Đồng thời, chủ hộ kinh doanh cần nâng cao trách nhiệm đối với chính hoạt động của cơ sở mình. Việc thuê nhân viên, kế toán hoặc đơn vị dịch vụ thực hiện một số công việc chuyên môn không đồng nghĩa với việc có thể buông lỏng kiểm tra, quản lý. Những thông tin cơ bản về doanh thu, dòng tiền, nghĩa vụ thuế, hóa đơn và chứng từ cần được người kinh doanh thường xuyên nắm bắt để kịp thời phát hiện những dấu hiệu bất thường.

Kinh doanh và tạo ra lợi nhuận là nhu cầu chính đáng, nhưng lợi nhuận phải gắn với việc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đối với Nhà nước và tuân thủ pháp luật. Chủ động quản lý doanh thu, kê khai trung thực, sử dụng hóa đơn, chứng từ đúng quy định và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế không chỉ giúp doanh nghiệp, hộ kinh doanh phòng ngừa nguy cơ bị xử lý mà còn tạo nền tảng cho hoạt động kinh doanh minh bạch, ổn định và phát triển lâu dài.