Công an tỉnh Đắk Lắk cảnh báo rủi ro pháp lý trong việc thu mua sầu riêng đối với doanh nghiệp, hộ kinh doanh

Nhằm tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước đối với hoạt động này, ngày 25/3/2026, UBND tỉnh Đắk Lắk ban hành Quyết định số 24/2026/QĐ-UBND ban hành Quy chế quản lý hoạt động mua, bán sầu riêng trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk, có hiệu lực từ ngày 06/4/2026. Quy chế quy định trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước, đồng thời đặt ra những yêu cầu cụ thể đối với tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động mua, bán sầu riêng. Theo Điều 5, Điều 6 Quy chế ban hành kèm theo Quyết định số 24/2026/QĐ-UBND, tổ chức, cá nhân tham gia mua, bán sầu riêng phải tuân thủ các quy định của Bộ luật Dân sự, Luật Doanh nghiệp, Luật Thương mại, Luật An toàn thực phẩm và các quy định pháp luật có liên quan; bảo đảm các yêu cầu về tiêu chuẩn, chất lượng sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch thực vật, xuất xứ hàng hóa; thực hiện đúng quy định về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và việc giao kết hợp đồng mua, bán sầu riêng.

Thực tế cho thấy, một trong những rủi ro dễ phát sinh trong mùa thu mua sầu riêng là tranh chấp liên quan đến hợp đồng và tiền đặt cọc. Do đặc thù việc mua bán thường được thỏa thuận khi sầu riêng vẫn còn trên cây, nhiều thương lái lựa chọn hình thức mua cả vườn, thường gọi là “mua lùa”, sau đó đặt cọc một phần giá trị và thu hoạch vào thời điểm đã thống nhất. Nếu các bên chỉ thỏa thuận bằng lời nói hoặc hợp đồng không quy định cụ thể về sản lượng, chất lượng, thời điểm thu hoạch, giá mua, thanh toán và trách nhiệm khi không thực hiện đúng cam kết thì khi giá thị trường biến động hoặc sản lượng, chất lượng thực tế không như dự kiến rất dễ phát sinh tranh chấp.

Vừa qua, tại xã Krông Pắc đã phát sinh vụ tranh chấp hợp đồng mua bán sầu riêng giữa ông Phạm Đình Ch. và ông Trần Vạn Th. Theo hồ sơ vụ án, hai bên ký hợp đồng mua hai vườn sầu riêng theo hình thức “mua lùa”, bên mua đã đặt cọc 30 triệu đồng. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện hợp đồng đã phát sinh tranh chấp, dẫn đến vụ việc phải được giải quyết tại Tòa án. Mặc dù mỗi vụ việc có những tình tiết và căn cứ giải quyết khác nhau, song đây là bài học để người dân, thương lái và doanh nghiệp thận trọng hơn ngay từ thời điểm xác lập giao dịch.

Theo Điều 328 Bộ luật Dân sự năm 2015, đặt cọc là việc một bên giao cho bên kia một khoản tiền hoặc tài sản có giá trị khác trong một thời hạn để bảo đảm giao kết hoặc thực hiện hợp đồng. Trường hợp hợp đồng được giao kết, thực hiện thì tài sản đặt cọc được trả lại cho bên đặt cọc hoặc được trừ để thực hiện nghĩa vụ trả tiền; nếu một bên từ chối việc giao kết, thực hiện hợp đồng thì việc xử lý tài sản đặt cọc được thực hiện theo quy định của pháp luật hoặc theo thỏa thuận của các bên. Bên cạnh đó, Điều 430 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định hợp đồng mua bán tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên bán chuyển quyền sở hữu tài sản cho bên mua và bên mua trả tiền cho bên bán.

Do vậy, đối với việc mua cả vườn, “mua lùa” hoặc đặt cọc mua sầu riêng trước thời điểm thu hoạch, các bên cần lập hợp đồng rõ ràng, xác định cụ thể vườn và tài sản được mua, phương thức xác định sản lượng, tiêu chuẩn chất lượng, thời điểm thu hoạch, giá mua, số tiền đặt cọc, thời hạn và phương thức thanh toán, quyền và nghĩa vụ của mỗi bên, trách nhiệm khi vi phạm và phương thức giải quyết tranh chấp. Không nên chỉ dựa vào thỏa thuận miệng, tin nhắn hoặc giấy nhận tiền có nội dung sơ sài đối với những giao dịch có giá trị lớn.

Cùng với tranh chấp hợp đồng, một vấn đề cần đặc biệt lưu ý trong mùa thu mua là nguồn gốc sầu riêng và việc sử dụng mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói. Đây không đơn thuần là thủ tục phục vụ xuất khẩu mà còn là cơ sở quan trọng để truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng sản phẩm và đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu.

Ngày 24/01/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 38/2026/NĐ-CP quy định về nhập khẩu cây mang theo bầu đất và mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, trong đó quy định cụ thể điều kiện, trình tự, thủ tục cấp và quản lý mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói. Theo quy định, vùng trồng phải đáp ứng các điều kiện về quy trình sản xuất, hồ sơ ghi chép, lưu trữ thông tin về quá trình sản xuất, thu hoạch; đối với vùng trồng phục vụ xuất khẩu còn phải đáp ứng các yêu cầu về kiểm dịch thực vật, an toàn thực phẩm của nước nhập khẩu. Cơ sở đóng gói cũng phải đáp ứng các yêu cầu về địa điểm, trang thiết bị, quy trình đóng gói và lưu giữ hồ sơ về nguồn gốc sản phẩm, quá trình đóng gói, xuất khẩu hoặc tiêu thụ.

Đối với hoạt động mua, bán sầu riêng trên địa bàn tỉnh, Điều 6 Quy chế ban hành kèm theo Quyết định số 24/2026/QĐ-UBND yêu cầu tổ chức, cá nhân thực hiện đúng các quy định về truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói; không gian lận trong truy xuất nguồn gốc, sử dụng không đúng hoặc làm giả mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói. Khoản 4 Điều 8 Quy chế cũng giao Sở Nông nghiệp và Môi trường thực hiện việc quản lý, cấp mới, giám sát việc tuân thủ các quy định về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói theo quy định.

Trong thực tế, nếu sầu riêng được thu mua từ vùng trồng không bảo đảm điều kiện nhưng lại đưa vào chuỗi cung ứng của vùng trồng khác, sử dụng mã số không đúng hoặc làm sai lệch thông tin để hợp thức hóa nguồn gốc, hậu quả có thể không chỉ dừng lại ở một lô hàng. Vi phạm có thể ảnh hưởng đến hoạt động của vùng trồng, cơ sở đóng gói, doanh nghiệp xuất khẩu và uy tín của ngành hàng sầu riêng trên thị trường quốc tế. Vì vậy, các doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở đóng gói và thương lái cần chủ động kiểm tra nguồn hàng, lưu giữ thông tin phục vụ truy xuất; sử dụng mã số đúng vùng trồng, đúng cơ sở được cấp và đúng mục đích, tuyệt đối không làm giả, sử dụng sai hoặc tiếp tay cho việc hợp thức hóa nguồn gốc hàng hóa.

Bên cạnh nguồn gốc sản phẩm, hóa đơn, chứng từ và nghĩa vụ thuế cũng là vấn đề các tổ chức, cá nhân kinh doanh cần đặc biệt quan tâm. Đặc thù mùa vụ khiến số lượng giao dịch tăng nhanh, sầu riêng được thu mua từ nhiều hộ sản xuất và qua nhiều chủ thể khác nhau. Nếu doanh nghiệp, hộ kinh doanh không quản lý hồ sơ ngay từ khâu thu mua thì khi cần đối chiếu nguồn hàng, chi phí, thanh toán hoặc thực hiện nghĩa vụ thuế sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Theo Luật Quản lý thuế năm 2019, người nộp thuế có trách nhiệm khai thuế chính xác, trung thực, đầy đủ, nộp hồ sơ thuế đúng thời hạn và chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác, trung thực, đầy đủ của hồ sơ thuế. Việc quản lý, sử dụng hóa đơn, chứng từ được thực hiện theo Nghị định số 123/2020/NĐ-CP ngày 19/10/2020 của Chính phủ quy định về hóa đơn, chứng từ, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 70/2025/NĐ-CP ngày 20/3/2025 của Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 01/6/2025.

Riêng đối với hoạt động mua, bán sầu riêng trên địa bàn tỉnh, Điều 10 Quy chế ban hành kèm theo Quyết định số 24/2026/QĐ-UBND quy định trách nhiệm của cơ quan Thuế trong việc hướng dẫn thương nhân đăng ký, kê khai thuế, sử dụng hóa đơn điện tử; kiểm tra việc phát hành, sử dụng hóa đơn, chứng từ; phát hiện, xử lý hành vi trốn thuế, sử dụng hóa đơn, chứng từ trái pháp luật trong hoạt động thu mua, vận chuyển và tiêu thụ sầu riêng.

Do đó, doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh cần lập và lưu giữ đầy đủ hồ sơ mua hàng, hợp đồng, chứng từ thanh toán, hóa đơn và các tài liệu có liên quan theo đúng quy định áp dụng đối với từng loại giao dịch và từng chủ thể bán hàng. Đối với giao dịch có giá trị lớn, cần lựa chọn phương thức thanh toán phù hợp, bảo đảm có căn cứ kiểm tra, đối chiếu khi cần thiết. Tuyệt đối không vì nhu cầu hoàn thiện hồ sơ đầu vào, kê khai chi phí hoặc chứng minh nguồn hàng mà mua bán, sử dụng hóa đơn không hợp pháp, lập chứng từ khống hoặc ghi nhận giao dịch không đúng thực tế.

Việc buông lỏng quản lý sổ sách, chứng từ kế toán, thậm chí cố tình hợp thức hóa các giao dịch không có thật có thể dẫn đến hậu quả pháp lý nghiêm trọng. Điều 221 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017 quy định về tội “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”, áp dụng đối với những hành vi vi phạm quy định về kế toán khi đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm.

Thực tế, mới đây Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Đắk Lắk đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với Nguyễn Vũ Anh Tuấn, chủ Công ty TNHH Kính Nhôm Inox Anh Tuấn, về hành vi “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng” và “Buôn bán hàng giả”. Mặc dù vụ án không liên quan đến hoạt động mua bán sầu riêng, đây cũng là lời cảnh báo đối với các doanh nghiệp, hộ kinh doanh về hậu quả có thể xảy ra nếu không tuân thủ quy định về kế toán, hóa đơn, chứng từ và tính trung thực của hồ sơ kinh doanh.

Không chỉ những vi phạm phát sinh từ chính hoạt động kinh doanh, mùa thu mua nông sản với số lượng giao dịch và dòng tiền lớn còn có thể bị các đối tượng lợi dụng để thực hiện hành vi lừa đảo. Thủ đoạn có thể là giả danh doanh nghiệp hoặc thương lái để liên hệ thu mua số lượng lớn rồi yêu cầu chuyển tiền đặt cọc; giả mạo hợp đồng, chứng từ thanh toán; sử dụng tài khoản mạng xã hội giả hoặc chiếm quyền sử dụng tài khoản của người kinh doanh để giao dịch với đối tác. Một số đối tượng còn giả danh cán bộ cơ quan nhà nước, cơ quan thuế hoặc lực lượng chức năng, yêu cầu doanh nghiệp, hộ kinh doanh cung cấp thông tin, truy cập đường link hoặc cài đặt ứng dụng với lý do cập nhật thông tin, hoàn thiện thủ tục, từ đó tìm cách chiếm đoạt tài khoản và tài sản.

Đối với hành vi sử dụng thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản, tùy tính chất, mức độ, giá trị tài sản và các tình tiết liên quan, người thực hiện có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017, nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Để phòng ngừa, trước khi ký kết hợp đồng hoặc chuyển tiền trong những giao dịch có giá trị lớn, doanh nghiệp, hộ kinh doanh và người dân cần kiểm tra thông tin của đối tác, người đại diện giao dịch, tài khoản nhận tiền và nội dung hợp đồng; đối chiếu thông tin doanh nghiệp qua các nguồn chính thống, xác minh lại bằng kênh liên lạc độc lập khi xuất hiện yêu cầu thay đổi tài khoản nhận tiền hoặc chuyển tiền bất thường. Tuyệt đối không cung cấp mật khẩu, mã OTP, thông tin đăng nhập tài khoản ngân hàng; không cài đặt ứng dụng hoặc truy cập đường link không rõ nguồn gốc theo hướng dẫn của người lạ.

Khi phát hiện dấu hiệu giả mạo, lừa đảo, gian lận thương mại hoặc các hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật, tổ chức, cá nhân cần chủ động lưu giữ hợp đồng, hóa đơn, chứng từ, dữ liệu giao dịch, nội dung trao đổi, thông tin tài khoản và các tài liệu có liên quan, đồng thời thông báo kịp thời cho cơ quan Công an hoặc cơ quan chức năng để được hướng dẫn, tiếp nhận và xử lý theo quy định.

Để tăng cường hiệu quả quản lý hoạt động mua, bán sầu riêng, Quy chế của tỉnh cũng quy định trách nhiệm cụ thể của các cơ quan chức năng. Theo Điều 11 Quy chế ban hành kèm theo Quyết định số 24/2026/QĐ-UBND, Công an tỉnh có trách nhiệm phối hợp với các sở, ngành, địa phương kiểm tra, phát hiện, xử lý các hành vi vi phạm trong hoạt động mua, bán sầu riêng; tăng cường công tác bảo đảm an ninh, trật tự tại các điểm thu mua; phát hiện, xử lý các hành vi môi giới trái pháp luật, gom hàng có tính chất tổ chức gây bất ổn an ninh, trật tự tại địa phương theo quy định.

Từ thực tế trên, các doanh nghiệp, hợp tác xã, thương lái và hộ kinh doanh cần nâng cao ý thức tự phòng ngừa, không chờ đến khi phát sinh tranh chấp hoặc cơ quan chức năng kiểm tra mới hoàn thiện hồ sơ. Ngay từ khi bắt đầu giao dịch, cần xác minh đối tác, thỏa thuận rõ quyền và nghĩa vụ, lập hợp đồng chặt chẽ, quản lý tiền đặt cọc và thanh toán có căn cứ; đồng thời kiểm soát nguồn gốc hàng hóa, thực hiện đúng các quy định về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, truy xuất nguồn gốc, chất lượng, an toàn thực phẩm, thuế, hóa đơn và chứng từ.

Đặc biệt, không vì lợi ích trước mắt hoặc biến động của giá sầu riêng trong mùa vụ mà tự ý phá vỡ cam kết, sử dụng sai mã số vùng trồng, hợp thức hóa nguồn hàng, mua bán hóa đơn, lập chứng từ không đúng thực tế hoặc tiếp tay cho các hành vi gian lận thương mại. Theo Điều 14 Quy chế ban hành kèm theo Quyết định số 24/2026/QĐ-UBND, tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm, tùy theo tính chất, mức độ, sẽ bị xem xét, xử lý theo quy định của pháp luật.

Thời gian tới, cùng với việc tăng cường kiểm tra, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm, Công an tỉnh Đắk Lắk tiếp tục phối hợp với các sở, ngành, địa phương đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn các tổ chức, cá nhân chấp hành quy định của pháp luật trong hoạt động mua, bán sầu riêng; chủ động nắm tình hình, kịp thời phát hiện những phương thức, thủ đoạn mới của các loại tội phạm và hành vi vi phạm pháp luật có liên quan.

Việc chấp hành nghiêm các quy định của pháp luật không chỉ giúp doanh nghiệp, hợp tác xã, thương lái và hộ kinh doanh phòng ngừa tranh chấp, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình mà còn góp phần xây dựng môi trường thu mua, kinh doanh sầu riêng minh bạch, lành mạnh. Mỗi tổ chức, cá nhân chủ động thực hiện đúng quy định ngay từ khâu thu mua, giao kết hợp đồng, kiểm soát nguồn hàng đến đóng gói, vận chuyển và tiêu thụ cũng chính là góp phần bảo vệ thương hiệu sầu riêng Đắk Lắk, giữ vững uy tín của nông sản Việt Nam trên thị trường trong nước và quốc tế./.