Nâng cao hiệu quả áp dụng Bộ luật Hình sự năm 2015 trong đấu tranh phòng, chống tội phạm xâm phạm sở hữu

Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 ngày 27 tháng 11 năm 2015 của Quốc hội, có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2018, được sửa đổi, bổ sung bởi: (1) Luật số 12/2017/QH14 ngày 20 tháng 6 năm 2017 của Quốc hội sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2018; (2) Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15 ngày 30 tháng 11 năm 2024 của Quốc hội, có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2026; (3) Luật số 86/2025/QH15 ngày 25 tháng 6 năm 2025 của Quốc hội sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự, có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 7 năm 2025 (sau đây gọi tắt là Bộ luật Hình sự năm 2015) đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm nói chung và tội phạm xâm phạm sở hữu nói riêng. Nhiều quy định mới thể hiện rõ tính nhân đạo, tiến bộ, đồng thời bảo đảm yêu cầu đấu tranh phòng ngừa tội phạm trong tình hình mới. Tuy nhiên, từ thực tiễn áp dụng vẫn còn phát sinh không ít khó khăn, bất cập cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện.  

Theo đánh giá, thống kê của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, nhóm tội phạm xâm phạm sở hữu hiện vẫn chiếm tỷ lệ lớn trong cơ cấu tội phạm hình sự. Các hành vi phổ biến gồm: trộm cắp tài sản, cướp tài sản, cướp giật tài sản, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, cưỡng đoạt tài sản... Đáng chú ý, sự phát triển của công nghệ thông tin, mạng xã hội, thương mại điện tử và thanh toán trực tuyến đã tạo điều kiện để các đối tượng phạm tội lợi dụng thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản bằng nhiều thủ đoạn mới như: giả danh cơ quan Công an, Viện kiểm sát, Tòa án; giả mạo nhân viên ngân hàng; lập sàn đầu tư tài chính ảo; tuyển cộng tác viên online; hack tài khoản mạng xã hội để vay tiền, nhờ chuyển khoản... Bên cạnh đó, tội phạm truyền thống như trộm cắp tài sản tại khu dân cư, khu công nghiệp, bệnh viện, trường học; cướp giật trên các tuyến giao thông; cho vay lãi nặng kết hợp cưỡng đoạt tài sản... vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống Nhân dân và tình hình an ninh, trật tự.

Bộ luật Hình sự năm 2015 đã sửa đổi, bổ sung nhiều quy định quan trọng liên quan đến nhóm tội xâm phạm sở hữu nhằm phù hợp với thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm. Một trong những điểm đáng chú ý là việc nâng mức định lượng tối thiểu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số tội danh như tội trộm cắp tài sản, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản từ 2 triệu đồng lên dưới mức này nhưng thuộc các trường hợp luật định vẫn bị xử lý hình sự. Quy định này góp phần phân hóa trách nhiệm hình sự, hạn chế hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế. Bộ luật cũng bổ sung nhiều tình tiết định khung tăng nặng liên quan đến việc sử dụng công nghệ cao, lợi dụng thiên tai, dịch bệnh hoặc lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp để phạm tội. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để xử lý nghiêm các đối tượng lợi dụng không gian mạng và các tình huống xã hội đặc biệt để chiếm đoạt tài sản. Ngoài ra, chính sách hình sự mới của Bộ luật Hình sự năm 2015 còn chú trọng mở rộng khả năng áp dụng các biện pháp miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, xử lý nhân đạo đối với người phạm tội lần đầu, phạm tội ít nghiêm trọng và có nhiều tình tiết giảm nhẹ; đồng thời tăng cường các biện pháp thu hồi tài sản do phạm tội mà có.

Thực tiễn áp dụng Bộ luật Hình sự năm 2015 trong đấu tranh phòng, chống tội phạm xâm phạm sở hữu

Thời gian qua, lực lượng Cảnh sát hình sự đã chủ động triển khai đồng bộ nhiều biện pháp nghiệp vụ nhằm phòng ngừa, phát hiện, đấu tranh với tội phạm xâm phạm sở hữu. Việc áp dụng các quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 cơ bản đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Thông qua công tác nắm tình hình, quản lý địa bàn, quản lý đối tượng, lực lượng Cảnh sát hình sự đã triệt phá nhiều đường dây lừa đảo công nghệ cao, các ổ nhóm trộm cắp, cướp giật chuyên nghiệp; đồng thời phối hợp chặt chẽ với Viện kiểm sát, Tòa án trong điều tra, truy tố, xét xử các vụ án nghiêm trọng, phức tạp. Nhiều vụ án được xử lý nghiêm minh đã góp phần răn đe, phòng ngừa chung. Việc áp dụng các tình tiết định khung tăng nặng đối với hành vi lợi dụng mạng máy tính, mạng viễn thông để chiếm đoạt tài sản bước đầu đáp ứng yêu cầu đấu tranh với loại tội phạm mới phát sinh. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng Bộ luật hình sự năm 2015 có một số khó khăn như sau:

Thứ nhất, trong phân biệt quan hệ dân sự với hành vi phạm tội: Một trong những vấn đề nổi cộm hiện nay là việc phân biệt giữa tranh chấp dân sự, kinh tế với hành vi phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Thực tế cho thấy nhiều vụ việc vay mượn, hợp đồng góp vốn, hợp tác kinh doanh có dấu hiệu vi phạm nghĩa vụ dân sự nhưng bị tố giác hình sự; ngược lại có trường hợp đối tượng lợi dụng giao dịch dân sự để che giấu hành vi chiếm đoạt tài sản. Quá trình đánh giá yếu tố “gian dối”, “mục đích chiếm đoạt”, “khả năng trả nợ” còn phụ thuộc nhiều vào nhận thức và đánh giá chứng cứ của cơ quan tiến hành tố tụng. Điều này dẫn đến việc có vụ án kéo dài, phải trả hồ sơ điều tra bổ sung nhiều lần hoặc có quan điểm khác nhau giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

Thứ hai, trong xử lý tội phạm sử dụng công nghệ cao: Hiện nay, nhiều hành vi chiếm đoạt tài sản được thực hiện trên không gian mạng, đối tượng sử dụng tài khoản ngân hàng thuê, sim rác, tài khoản ảo, máy chủ đặt ở nước ngoài khiến việc truy vết, thu thập chứng cứ gặp nhiều khó khăn. Trong khi đó, một số quy định pháp luật vẫn chưa theo kịp sự phát triển nhanh của công nghệ. Việc định danh hành vi phạm tội, xác định hậu quả thiệt hại, thu hồi tài sản bị chiếm đoạt qua tiền ảo, ví điện tử hoặc tài khoản trung gian còn nhiều bất cập.

Thứ ba, trong xác minh, truy vết và thu hồi tài sản số, tiền điện tử: Một trong những vấn đề nổi lên trong công tác đấu tranh với tội phạm xâm phạm sở hữu hiện nay là việc các đối tượng lợi dụng tài sản số, tiền điện tử và các nền tảng thanh toán xuyên biên giới để che giấu, tẩu tán tài sản phạm tội. Thực tiễn điều tra cho thấy, nhiều vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng, sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản có liên quan đến hoạt động mua bán, chuyển đổi qua các loại tiền điện tử như Bitcoin, USDT, Ethereum hoặc thông qua ví điện tử, sàn giao dịch quốc tế không đặt máy chủ tại Việt Nam. Sau khi chiếm đoạt được tiền của bị hại, các đối tượng nhanh chóng chuyển dòng tiền qua nhiều tài khoản trung gian, đổi sang tiền điện tử hoặc chuyển ra nước ngoài nhằm xóa dấu vết, gây khó khăn cho công tác xác minh, phong tỏa và thu hồi tài sản.

Thứ tư, bất cập về định giá tài sản: Trong nhiều vụ án xâm phạm sở hữu, kết quả định giá tài sản là căn cứ quan trọng để xác định trách nhiệm hình sự và khung hình phạt. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy công tác định giá còn chậm, một số trường hợp kết quả định giá chưa sát thực tế, đặc biệt đối với tài sản công nghệ, tài sản số hoặc tài sản đã qua sử dụng. Việc chậm trễ trong định giá ảnh hưởng tiến độ điều tra, xử lý vụ án; đồng thời có thể dẫn đến áp dụng không thống nhất các quy định của pháp luật hình sự.

Thứ năm, trong thu hồi tài sản bị chiếm đoạt: Nhiều vụ án lừa đảo, chiếm đoạt tài sản, đối tượng đã nhanh chóng tẩu tán tài sản, chuyển tiền qua nhiều tài khoản trung gian hoặc chuyển ra nước ngoài trước khi bị phát hiện. Trong khi đó, cơ chế phong tỏa, truy tìm tài sản, phối hợp quốc tế còn hạn chế, dẫn đến tỷ lệ thu hồi tài sản trong một số vụ án chưa cao.

Thứ sáu, một số quy định còn thiếu hướng dẫn cụ thể: Một số quy định trong Bộ luật Hình sự và văn bản hướng dẫn thi hành còn có cách hiểu khác nhau, nhất là trong việc xác định tình tiết “có tính chất chuyên nghiệp”, “dùng thủ đoạn xảo quyệt”, “gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội”... Điều này dẫn đến việc áp dụng chưa thống nhất giữa các địa phương.

Một số kiến nghị, giải pháp nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm xâm phạm sở hữu:

Để nâng cao hiệu quả áp dụng Bộ luật Hình sự năm 2015 trong đấu tranh phòng, chống tội phạm xâm phạm sở hữu thời gian tới, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến xử lý tội phạm sử dụng công nghệ cao, tội phạm trên không gian mạng; nghiên cứu bổ sung quy định về biện pháp phong tỏa, thu giữ tài sản số, tiền điện tử và cơ chế xử lý đối với các loại tài sản mới phát sinh trong nền kinh tế số. Trước hết, cần nghiên cứu, bổ sung các quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự về biện pháp phong tỏa, tài sản số, tiền điện tử và cơ chế xử lý đối với các loại tài sản mới phát sinh trong nền kinh tế số. Cần làm rõ trách nhiệm phối hợp của các tổ chức tín dụng, doanh nghiệp viễn thông và các nền tảng xuyên biên giới để quản lý chặt chẽ các giao dịch trên không gian mạng.

Bên cạnh đó,  công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật cần được đổi mới mạnh mẽ theo hướng trực quan, dễ tiếp cận, phù hợp với từng nhóm đối tượng; thường xuyên cảnh báo phương thức, thủ đoạn mới của tội phạm để nâng cao ý thức phòng ngừa trong Nhân dân.

Trong bối cảnh tình hình tội phạm xâm phạm sở hữu còn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp, việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật hình sự và nâng cao hiệu quả áp dụng Bộ luật Hình sự năm 2015 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là yêu cầu cấp thiết trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm mà còn góp phần bảo vệ quyền sở hữu hợp pháp của công dân, giữ vững an ninh, trật tự, phục vụ hiệu quả nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong giai đoạn hiện nay.